no. 8/9 – 2023

vijfenzestigste jaargang • nummer 909/910

augustus/september 2023

Opgericht in 1959 door K.L. Poll.

www.hollandsmaandblad.nl

Deze maand

Marianne Moore/Anneke Brassinga – Poetry/Poëzie

Sasja Janssen – Gedicht

Jan Postma – Echte padden in ingebeelde tuinen

Anne Vegter – Gedicht

Mensje van Keulen – Gedichten

nsrine mbarki – Gedicht

Mustafa Kör – Gedicht

Rosa Schogt – Gedichten

Ingmar Heytze – College krijgen in een vak dat niet bestaat

Ingmar Heytze – Gedicht

Geertjan de Vugt – Naar de sterren, naar de blinde geheimen, naar de mensen

Vrouwkje Tuinman – Gedicht

antoine de kom – Gedicht

Iduna Paalman – Gedicht

Vicky Francken – Gedicht

Delphine Lecompte – Gedicht

Leo Vroman – Gedicht

Hans Bouman – 40 jaar Nacht van de Poëzie

Guus Middag – VAN GEEL ALFABET

Freek de Koning – Gedicht

Naomi Maeve Kamminga – Gedicht

Tyche Tjebbes – Gedicht

Inge Pollet – Gedicht

Tekeningen Peter van Hugten

Auteurs in dit nummer

Colofon

Deze maand

Mirjam van Hengel & Philip Huff

‘Godvergeten kantelt de nacht / in een vergeten zwaartekracht.’

Een regel van Leo Vroman, een van de trouwste poëzieleveranciers uit de historie van Hollands Maandblad. Vanaf 1960 tot kort voor zijn dood in 2014 stuurde Vroman, in oplopend tempo, vanuit de VS zijn gedichten aan het tijdschrift. Ze pasten bij elkaar. Volgens redacteur Bastiaan Bommeljé, in het voorwoord bij De mooiste gedichten van Leo Vroman uit Hollands Maandblad, kwam dat door een gedeelde ‘nieuwsgierigheid, levendigheid, eigenheid en toewijding aan de mens als maat der dingen’.

Waar Vroman ook goed paste was in de grote zaal van het Utrechtse TivoliVredenburg waar sinds 1980 de Nacht van de Poëzie plaatsvindt. Driemaal stak hij de oceaan over om op te treden in die bomvolle zaal waar de dichterlijke zwaartekracht jaarlijks de nacht kantelt, de zaal die hij, zoals hij met alles deed, direct verknoopte met zichzelf: ‘Nooit zal ik de achthoekigheid bereiken / waarmee jullie mij vanavond bekijken’.

En om hier dan maar meteen te beginnen met het aanleggen van een stevige laag cement tussen het Hollands Maandblad en de Nacht van de Poëzie, doel en uitgangspunt van dit nummer: nieuwsgierigheid, levendigheid en eigenheid, dat kenmerkt natuurlijk iedere dichter.

De poëzie en de Nacht van de Poëzie. Daarover gaat dit dubbelnummer, dat werd samengesteld door het International Literature Festival Utrecht (ILFU), de organisatie die tegenwoordig de Nacht organiseert. De Nacht beleeft dit jaar haar 40ste editie en dat moet gevierd. Niet alleen in die achthoekige zaal, ook op papier, waar de poëzie even veelhoekig verkend kan worden – tot in de grilligste, levendigste, raadselachtigste, aanminnigste kieren.

Om te beginnen binnen de gedichten zelf, die ongebreidelde vrijplaatsen van taal, die bouwsels van lariekoek waarin ruimte is voor het waarachtige, dat genre waar geen maker van kan eten en dat nog altijd door zoveel mensen moeilijk gevonden wordt, ver van het bed – behalve dan tijdens die ene nacht per jaar wanneer tweeduizend mensen hun bed onbeslapen laten en naar dichters komen luisteren. Waarom? Omdat je, zoals Ingmar Heytze in dit nummer schrijft in zijn ‘Pleidooi voor poëzie op het podium’ een soort ‘college krijgt in een vak dat niet bestaat’? Is dat nodig, is het echt zo complex? Voelen zoveel mensen zich net als Jan Postma, die op ons verzoek reageerde op het essay ‘The Hatred of Poetry’ van Ben Lerner ‘een wat spastisch wroetende amateur’ wanneer ze een gedicht voor hun kiezen krijgen? En is er eigenlijk wel een verschil tussen het beluisteren of lezen? Wat Geertjan de Vugt schrijft in zijn ‘Pleidooi voor poëzie op papier’ geldt immers evengoed voor iets dat wordt voorgedragen: het maakt zinnen mogelijk, ‘korte zinnen, lange zinnen, hele lange zinnen, schijnbaar eindeloze zinnen als een karavaan die vertrokken is uit Samarkand, dat je uit papier bloemen kunt maken, er bruggen mee kunt bouwen, mensen kunt scheppen’.

De metafoor van een gedicht als bloem van papier prikt zowel die Nacht van de Poëzie als dit themanummer op zijn plaats: een ritselend boeket, veelkleurig, veelstemmig, het ene wat hoorbaarder, ruikbaarder en sterfelijker dan het andere.

Eenentwintig jaar na de geboorte van Hollands Maandblad vond de eerste Nacht van de Poëzie plaats. Ze werd opgezet, voortgezet, met talent, volharding en zachtzinnige felheid naar grote hoogten gestuwd door Anneke van Dijk, de moeder van de Nacht. Hans Bouman schreef een portret over haar en laat en passant zien dat inderdaad zo’n beetje heel dichtend Nederland daar het podium beklom, gedisciplineerd dan wel ijdel, dronken dan wel nuchter, gevestigd dan wel jong, uitgelaten dan wel ingetogen.

Optreden voor zo’n groot publiek ligt, vanzelf, niet iedereen – zie daarvoor het onvolprezen Van Geel Alfabet van Guus Middag: lemma’s over de dichter Chris van Geel, die tot aan zijn dood in 1974 net zo enthousiast bijdroeg aan Hollands Maandblad als Vroman maar die een hekel had aan optreden. Toen hij werd gevraagd voor de voorloper van de Nacht, Poëzie in Carré in 1966, sloeg hij de uitnodiging af: ‘Men moet mij wel heel goed verpakken, wil ik mij op mijn gemak voelen bij deze exhibities.’ Het zou Anneke van Dijk, mocht Van Geel in haar tijd nog geleefd hebben, ijzeren volharding gekost hebben hem over te halen – misschien was het niet gelukt, net zoals het met Vasalis nooit lukte. Ze maakte ooit een keuze uit haar werk om te laten lezen, maar zelf kwam ze niet: ‘Noch in het Noorden, noch in het Westen heb ik ooit mijn eigen gedichten voorgelezen’, schreef ze in 1987 aan Van Dijk.

Zo’n vierhonderd dichters kwamen wèl. De dichters die aan dit nummer bijdroegen hebben allemaal op het podium van de Nacht gestaan – met uitzondering van de laatste vier: dat zijn dichters die dit jaar meedoen aan de 1000 Dichtersmarathon van het ILFU ter gelegenheid van het veertigjarig bestaan van de Nacht. Wie weet beklimmen ook zij ooit dat podium, om te ontdekken dat de Nacht van de Poëzie onder je huid gaat zitten en je nooit meer verlaat, zoals ook de nachtvader in het gedicht van Mensje van Keulen ‘nooit meer weggaat’.

Van Keulen, die ooit bijna presentator van de Nacht werd, debuteerde in 1969 met een verhaal in Hollands Maandblad en is er nu terug als dichter. Ze laat een kind gekust worden als door een kikker – waarmee de cirkel rond is en we uitkomen bij de ‘denkbeeldige tuinen met daarin echte padden’ uit het allermooiste gedicht over poëzie dat er geschreven is en waarmee dit nummer opent: dat van de Amerikaanse Marianne Moore. Anneke Brassinga maakte een nieuwe vertaling en Sasja Janssen reageerde erop door het gedicht zelf aan het woord te laten, even gul en hartgrondig als Moore. ‘Alleen het gedicht echoot ons in en uit en slijpt zichzelf ruw / naar de wetten van zijn enige geluid’.

Laat dat enige geluid, dat van alle dichters in dit nummer en in de jubilerende Nacht, doorklinken. Een geluid uit die denkbeeldige tuin met daarin echte padden (of uit dat poëzienummer waarin, zoals bleek bij het ter perse gaan, niet alleen Moore’s padden rondwaren, maar een stoet van olifanten, paarden, wolven, dolfijnen, hanen, bijen, honden, runderen, varkens, wormen, vliegen, kreeften, kikkers, padden, muggen, vraatzuchtige beesten, garnalen, schildpadden, kippen, poedels, en een cool cat – bioloog Leo Vroman zal er vanuit zijn Systeem tevreden naar kijken).

‘Poëzie is verdrinken en er niet genoeg van krijgen’, schreef Chris van Geel. Wij wensen u een aangenaam denkbeeldig verdrinken.

Namens het International Literature Festival Utrecht en Stichting Hollands Maandblad,

Mirjam van Hengel

Philip Huff

lees het nieuwe nummer

A Queens Krönungsmesse

Iduna Paalman

de rit begint niet in de vettige vacht van onze ma

maar met een dienst in een deftige buurt, een glanzend

pakket van boudoirs en vieze bedden, in de handen

van wie betaalt en zijn mond houdt

voor wie de attractie omzeilt is ons lichaam te winnen, het dunne

raam drukken wij als etiket tegen onze borst maar het draagt ons

niet als we vallen, wij zijn Mozart aan het hof: we zoeken een bergplaats

voor ons talent

wie zingt er mee in de sopraanaria, dit gillende gewelf

het geweld dat ons in elke sponning vastzet

ons dichtslaat als een deur

wie heeft ons in handen, wie opent de vitrine

en bedekt het bloed, wie heft het glinsterende hoofd

welk wezen, in godsnaam?

lees het nieuwe nummer

mens geweest

Tyche Tjebbes

naakt ligt daar de oude bioloog

de tijd heeft aan zijn doffe vlees gegeten

zijn bed kraakt, zijn botten houden

zijn huid als tentstokken omhoog

nog even

denkt hij aan warme paarden

troostkonijnen, zwamdraden, vispluis

de gehele aapheid

ik ben aangekleed geweest denkt hij

ik ben een mens geweest

toen er nog goden leefden op de Olympus

toen het nog donker werd de nacht

bewoond door nacht

de wereld een zwerfheide

de mens grondgebonden verbeelding

en denkend aan het oude donker

hoort hij het loeien van binnenuit

het dier

lees het nieuwe nummer

Wilgen

Inge Pollet

als ik je bel zoek je drie

blauwe konijnen ze ontsnapten

uit de voorkamer

geestdriftig beschrijf je de route die

ze genomen hebben

onwetend van je eigen doolhof

dat nauwer wordt terwijl we spreken

ik loop aan je oor mee de tuin in

het schuurtje

we kijken achter de werkkast en in de doos

van de nieuwe afkortzaag

daarna vergeten we de konijnen

gaat het over of ik voldoende

schroevendraaiers

het dak van mijn kippenhok wel

stevig

de wind in onze wilgen

we verbinden veerkrachtig

gisteren aan vandaag

lees het nieuwe nummer

Auteurs in dit nummer

HANS BOUMAN (1955) – is journalist voor onder andere de Volkskrant, waar hij schrijft over Engelstalige literatuur. Hij interviewde schrijvers als Hilary Mantel, Jonathan Franzen en Ian McEwan en vele andere groten der letteren.

ANNEKE BRASSINGA (1948) – dichter, prozaïst, essayist en vertaler. In 2015 verscheen een nieuwe editie van haar verzamelde gedichten, Wachtwoorden. Ze ontving o.a. de VSB Poëzieprijs en de P.C. Hooftprijs. Ze vertaalde schrijvers als Vladimir Nabokov en Sylvia Plath.

VICKY FRANCKEN (1989) – debuteerde net als Mensje van Keulen in Hollands Maandblad. Ze werkt als literair vertaler. In 2017 verscheen Röntgenfotomodel, bekroond met de C. Buddingh’-prijs.

MIRJAM VAN HENGEL (1967) – is schrijver, redacteur en programmamaker, onder andere voor het ILFU. Ze schrijft biografische boeken, zoals Hoe mooi alles over Leo Vroman en Een knipperend ogenblik over Remco Campert.

INGMAR HEYTZE (1970) – volbloed dichter, eerste stadsdichter van Utrecht, nauw betrokken bij de Nacht van de Poëzie. Veel van zijn poëzie werd gebundeld in Voor de liefste onbekende en De Honderd van Heytze.

PETER VAN HUGTEN (1949) – tekende meer dan 40 jaar voor de Volkskrant. Zijn tekeningen worden alom geprezen. Hij doceerde aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag en aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam. Daarnaast illustreert hij voor boeken en tijdschriften

SASJA JANSSEN (1966) – is dichter en schrijver van romans en verhalen. Haar poëzie werd vertaald in het Engels en het Spaans, haar laatste bundel, Virgula (2021) werd bekroond met de Awater Poëzieprijs.

NAOMI MAEVE KAMMINGA is 13 jaar en schrijft gedichten sinds haar achtste. Ze houdt van toneelspelen en tekenen en is de jongste dichter die voor dit nummer werd uitgekozen uit de inzenders voor de 1000 Dichtersmarathon.

MENSJE VAN KEULEN (1946) – gelauwerd verhalen- en romanschrijfster, debuteerde in 1969 in Hollands maandblad met het verhaal ‘De bruiloft’ waarna in 1972 Bleekers zomer verscheen. Ze publiceert ook kinderboeken en autobiografische boeken.

ANTOINE DE KOM (1956) – is dichter en psychiater. Zijn bundel Ritmisch zonder string werd bekroond met de VSB Poëzieprijs en hij publiceerde Het misdadige brein. Over het kwaad in onszelf. Hij is de kleinzoon van Anton de Kom.

FREEK DE KONING (2003) – studeerde aan de Hogeschool voor de Kunsten in Arnhem. Daar begon hij met het schrijven van poëzie, ‘het zoeken naar woorden voor dat wat mij boos maakt, dat wat ik niet begrijp én dat wat me raakt’.

MUSTAFA KÖR (1976) – schrijver en dichter, met zijn verhaal ‘Uitverkorene’ won hij de Nederlandse El Hizjra-literatuurprijs. Sinds 2022 is hij Belgisch Dichter des Vaderlands.

DELPHINE LECOMPTE (1978) – is dichter en columnist. Wie heeft Delphine Lecompte vermoord? heet haar recentste bundel. In 2018 verscheen al The Best of Delphine Lecompte, maar ze schrijft onverminderd voort.

NSRINE MBARKI (1977) schrijver, vertaler en programmamaker. Als literair vertaler vertaalt ze poëzie uit het Arabisch naar het Nederlands. In 2022 verscheen haar bundel Oeverloos.

GUUS MIDDAG (1959) – essayist, columnist, vertaler. Schreef voor NRC Handelsblad over poëzie en publiceerde bundels als De wereld is weer plat en het Rarewoordenboek. Hij werkt aan de biografie van dichter Chris van Geel.

INGE POLLET (1973) – is werkzaam als curator en coach voor jonge kunstenaars. Zij schrijft poëzie en af en toe ook over beeldende kunst.

MARIANNE MOORE (1887-1972) – vooraanstaand Amerikaans dichter van een compact maar verstrekkend, eigenzinnig oeuvre. In 1952 ontving ze de Pulitzerprijs voor poëzie.

IDUNA PAALMAN (1991) – schrijft poëzie, proza en toneel. Ze studeerde Duits en Duitslandkunde. In 2019 verscheen De grom uit de hond halen, in 2022 Bewijs van bewaring, bekroond met de J.C. Bloemprijs.

JAN POSTMA (1985) – schrijft essays voor de Groene Amsterdammer, studeerde politicologie, internationale betrekkingen en journalistiek en fotografeert. Dit jaar werd zijn bundel Is dit alles? bekroond met de Jan Hanlo Essayprijs.

ROSA SCHOGT (1980) – is actrice, theaterwetenschapper en redacteur (‘meestal alle drie tegelijk’). In 2019 verscheen haar bundel Dansen te ontspringen. 

TYCHE TJEBBES (1982) – studeerde filosofie en religiestudies. Haar werk verscheen eerder in o.a. Hollands Maandblad, Deus Ex Machina en De Revisor.

VROUWKJE TUINMAN (1974) – schrijft romans, dichtbundels, teksten voor muziektheater ‘en andere dingen waarvoor ze even geen hokje kan verzinnen’. In juni 2022 verscheen haar novelle Tijdelijk verblijf.

ANNE VEGTER (1958) – was Dichter des Vaderlands, stadsdichter van Rotterdam en ontving de Anna Blaman Prijs voor haar hele oeuvre, dat bestaat uit poëzie (jongste bundel: Big data), kinderboeken, verhalen en theaterteksten.

LEO VROMAN (1915-2014) – dichter en bioloog. Publiceerde honderden, zo niet duizenden gedichten, van ‘Voor wie dit leest’ tot het beroemde ‘Vrede’. Hij was, vanuit Amerika waar hij woonde, jarenlang een van de trouwste inzenders van Hollands Maandblad.

GEERTJAN DE VUGT (1985) – is schrijver en essayist. Hij werkt bij de KNAW, schrijft over poëzie voor verschillende media, waaronder de Volkskrant, en in 2022 verscheen zijn boek Fonkelrozen. Over vingerafdrukken.

Gastedactie: Mirjam van Hengel

Redactieraad: Elke Geurts, Gerard van Emmerik, Mark Boog en Merijn de Boer

Vormgeving: Steven Boland

Correctie: Aron Groot

Copyright: Auteursrecht voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hollands Maandblad bedankt de volgende partijen voor hun sponsoring: De Bezige Bij, Alfabet Uitgevers, Ambo | Anthos, Atlas Contact, Das Mag Uitgevers en Sebes & Bisseling Literary Agency.

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door subsidie van het Nederlands Literair Productie- en Vertalingenfonds, thans Nederlands Letterenfonds.

Redactiesecretariaat: Hollands Maandblad • Postbus 59.752 • 1040 LG Amsterdam • Tel. 020-6175955 • info@hollandsmaandblad.nl (niet voor kopij)

Ingezonden bijdragen worden niet retour gezonden, u krijgt antwoord per e-mail.

Uitgever: Stichting Hollands Maandblad, p/a Bilderdijkkade 63-b • 1053 VJ Amsterdam

Abonnementen: 12 nummers per kalenderjaar, prijs per jaargang € 92,50 •

Proefabonnement (3 nummers) € 27,50 Abonnementen die niet één maand voor afloop van de abonnementsperiode zijn opgezegd, worden automatisch verlengd

Opgave: S.P. Abonneeservice • Postbus 105 • 2400 AC Alphen aan den Rijn.

Telefoon tijdens werkdagen van 9.00-17.00 uur: 0172-476085.

Een acceptgiro voor betaling volgt

Losse nummers: € 7,95 • dubbelnummers € 9,90 • Verkrijgbaar bij de boekhandel of door bestelling via www.hollandsmaandblad.nl dan wel per mail: HollandsMaandblad@spabonneeservice.nl